Urtagarður í Nesi
Til lækninga og heilsubótar
Urtagarðurinn var opnaður árið 2010 í minningu þriggja manna sem tengdu saman ræktun og heilsubót í lífi og starfi. Bjarni Pálsson (1719–1779) fyrsti landlæknir Íslendinga, Björn Jónsson (1738–1798) fyrsti lyfsali landsins og Hans Georg Schierbeck (1847–1911) landlæknir og fyrsti formaður Garðyrkjufélags Íslands. Bjarni og Björn sátu í Nesi.
Garður Björns Jónssonar í Nesi
Árið 1779 var gerð úttekt á landareigninni í Nesi og er þar lýst matjurtagarði Björns Jónssonar lyfsala sunnan við múrhúsið á móti miðdegissólinni. Hann var afgirtur með u.þ.b. 200 metra löngu gerði úr torfi. Hleðslunni er lýst sem 1,60 m á hæð og 1,20 m þykkt. Garðurinn hefur verið um 2,000 fm og var hluti garðsins afmarkaður með öðru gerði en þar voru sérstakar ræktunartilraunir framkvæmdar, bæði á trjám og lækningajurtum. Samkvæmt skýrslu Skúla Magnússonar yfir kál- og kartöflugarða í Gullbringusýslu var Björn lyfsali með 20 tegundir matjurta í ræktun árið 1777. þá.
Enda þótt reglugerð um rekstur apóteka í Danmörku frá 1672 lýsi því hvaða jurtir Birni bar að rækta eða eiga til lyfjagerðar, þá hafa ekki fundist heimildir um hvaða lækningajurtir Björn var með í garði sínum. Bíður það frekari rannsókna bæði á rituðum heimildum og fornleifum að upplýsa nánar þar um.
Skipan Urtagarðs
Í Urtagarðinum eru um 130 jurtir og finnast 70 þeirra í íslenskri flóru. Við val á jurtum í garðinn var tekið mið af heimildum um ræktun hér á landi á tímabilinu 1760-1834. Takmarkaðar heimildir eru fyrir því hvaða lækningajurtir Björn lyfsali muni hafa ræktað í Nesi eða hversu lengi sú ræktun stóð. Því var farin sú leið að velja einungis í garðinn dæmi um jurtir sem voru skráðar í dönsku lyfjaskránni, Pharmacopoea Danica, frá 1772 og gætu hafa verið reyndar til ræktunar hér á landi. Aðrar jurtir sem hér eru sýndar voru ekki ræktaðar fyrr en síðar. Til dæmis eru ekki heimildir fyrir því hvenær ræktun rabarbara hófst hér á landi þó vitað sé að hann var notaður í lyfjagerð í Nesi árið 1772. Ýmsar jurtir úr íslenskri flóru voru nýttar á þessum tíma og eru til sýnis hér einnig. Heimildir varðandi matjurtir og kornrækt eru ítarlegastar. Jurtir þær sem sýndar eru í garðinum eru merktar og fylgja upplýsingar hverri plöntu. Uppröðun í garðinum tekur bæði mið af flokkun og vaxtarskilyrðum plantnanna. Margar plönturnar tilheyra fleiri en einum flokki. Sem dæmi þar um er skessujurtin sem var á lyfjaskrá 1772. Þar fer planta sem var sögð svo kröftug að ef allir notuðu hana reglulega myndi læknastéttin verða að leita sér að öðrum starfa eða deyja úr sulti ella.
Sérstakur sýningarreitur er í garðinum fyrir jurtir sem nýnæmi þykir að sýna á hverjum tíma en tilheyra ekki þessu tímabili.